Yayıncılık
krizde değil!
Kriz,
sözlüklerde "bir toplumun, bir kuruluşun ya da bir
kimsenin yaşamında görülen güç dönem" diye tanımlanıyor.
Krizde, geçicilik söz konusu, bir dönem için yaşanıyor.
Örneğin, "Türkiye ekonomik krizde" dediğimizde,
ekonomik açıdan Türkiye'nin krize girdiği, güçlükler aşılınca
krizden çıkılacağı, normale dönüleceği söyleniyor.
Yani "normal" denilen bir durum söz konusu. Tüm Dünya'da
ve tabii Türkiye'de de ekonomik krizin söz konusu olduğu bugünlerde
sık sık yayıncılığın da krizde olup
olmadığı soruluyor. Ben de yayıncılığın
krizde olmadığını söylüyorum. Evet, yayıncılık
krizde değil. Krizden daha da vahim bir durumda. 2001'de yayıncılık
tüm diğer sektörler gibi krize girdi. Ama diğer sektörlerde
kriz geçip giderken yayıncılıkta kriz kalıcılaştı,
kronikleşti. Çünkü yayıncılığın
kangrenleşmiş sorunlarını çözmek için herhangi
bir çalışma yapılmadı. Görmezden gelindi.
2000'lerin
başından beri yayıncılık hemen her yıl küçülüyor.
Ciro kaybı yıllık ortalama %30. Yayıncılar bu
küçülmeyi aşmak için kendilerince çözümler bulmaya çalışıyorlar.
Daha çok çeşit kitap üretmek, fiyat indirimleri, ödemelerde
vadelerin uzatılması gibi günü kurtarmaya yönelik önlemler
bunlar ve bu önlemlerin çoğu sektörün yeni sorunlara sahip
olmasını sağlamaktan başka bir işe yaramıyor.
Çünkü sorunlar yayıncıların bireysel önlemlerle
çözemeyecekleri boyutta ve kalıcılıkta.
Kronikleşmiş
sorunlar
Yayıncılığın
kronikleşmiş, çözülmeden bırakılmış
sorunlarından birincisi sektörleşememe. Yayıncılık,
devletin sanayi politikaları içinde bir sektör olarak görünmüyor.
Bu nedenle de KOBİ'lerin yararlandığı olanaklardan
(fuarlara katılım gibi), desteklerden (düşük faizli
krediler gibi) yararlanamıyor ve tabii sektörü kurtarma planları
yapılmıyor. Kalkınma programlarında yayıncılığın
sözü edilmiyor. İkinci sorun, sürekli daralan pazar. Milli Eğitim
Bakanlığı'nın ücretsiz ders kitabı dağıtımında
kitapevlerini devredışı bırakan anlayışı
neticesinde Anadolu'da, özellikle okul çevrelerindeki on binlerce
kitapevi kapandı. O bölgelerdeki okurların, özellikle öğrencilerin
kitaba ulaşması imkânsız duruma geldi. Bunun
neticesinde de öğrencilere yönelik yayın yapan eğitim
yayıncılarının çoğu kapandı, kültür
yayıncılığında da zaten az olan tirajlar daha
da düştü. Artık kitaplar ortalama 2000 adet değil
1000 adet basılıyor. Beş yılda tiraj kaybı
%50, yayıncılık sektörü yarı yarıya küçülmüş.
Kitap
okuma oranları düşüyor, gençler ve çocukların
kitaba olan ilgisi azalıyor. Devletin okumayı özendirici
politikaları yok. Bu politikasızlık nedeniyle bazı
iyi niyetli çabalar da sonuçlanmadan kalıyor. Örneğin,
Cumhurbaşkanlığı'nın "Türkiye Kitap
Okuyor" kampanyası bu yıl ilkbaharda İstanbul'da
yapılan ilk etkinlikten sonra hiçbir aşama kaydetmedi.
Milli Eğitim ve Kültür ve Turizm Bakanlıkları okumayı
özendirici bir şey yapmadığı gibi bu kampanyaya
da uzak kaldı.
Korsan
yayın, her yıl yazarların ve yayıncıların
kazançlarının %40'ını çalmaya devam ediyor. Sürekli
yasa değiştirmek dışında bu konuda da hiçbir
gelişme yok. Korsanla mücadelede en önemli çözüm yollarından
olan okurun kitaba ücretsiz ulaşmasını sağlayacak
olan kütüphaneler yeterince çalıştırılmıyor,
geliştirilmiyor. MEB, okul kütüphanelerine alım yapılmasını
sağlayacak bir bütçe ayırmıyor. Kültür ve Turizm
Bakanlığı'nın yönetimindeki halk kütüphanelerine
yapılan alımların ne kadar sağlıklı olduğu
ise tartışmaya açık. Ama kitap alımında bütçenin
yetersiz olduğu, yeni kütüphaneler açılmadığı,
varolanların geliştirilmediği gerçek.
Tüm
liberal görünümlü politikalara rağmen devletin yayıncılıktaki
payı azalmıyor, artıyor. AKP iktidara geldiğinde söylenen
devletin yayıncılıktan tamamen çekileceği sözleri
unutuldu. AKP iktidarı sırasında ders kitapları
yayıncılığında MEB'in yaptığı
bu haksız rekabet sonucunda, bazı dallarda 20-30 farklı
kitap yerine sadece MEB kitapları okutulduğu için bir çok
eğitim yayıncısı kapandı ve ders kitabı
yazarları işsiz kaldı. MEB, bununla da yetinmedi, son
iki yıldır, yayınladığı genelgelerle
okullara yardımcı ders kitaplarının sokulmasını
da engelliyor. Diğer yandan da okullarda
fotokopi ile çoğaltmayı özendirip yayıncıyı
hiç kitap satamaz hale getirmeye çalışıyor.
İstanbul
Ticaret Odası'nın (İTO) Türkiye'de Yayın Hayatı
(Yayın no: 2008-59) adlı broşüründe yer alan verilere
göre (Haziran 2007 - Haziran 2008) kamu kurumları 60.875.156
adet kitap üretirken yayınevleri 45.620.643 adet kitap üretmişler.
Aradaki fark % 25. Yani en büyük yayıncı devlet.
Yayıncıların
haksız rekabet olduğunu düşündüğü en önemli
etkinlik gazete ve dergilerin promosyon olarak kitap dağıtması.
Özellikle eğitim dönemlerinin başlangıcında ücretsiz
ya da 1-2 YTL gibi küçük ücretlerle dağıtılan sözlük,
atlas, yazım kılavuzu gibi yardımcı ders kitapları
eğitim yayıncılarının kendi ürünlerini
satamaması sonucunu doğuruyor. Eğitim hizmeti yapıyorum
diyerek gazetelerin triaj alması sağlanırken, yayıncılık
sektörüne büyük darbeler vuruluyor. Türkiye, Avrupa Birliği
normlarını kabul ederken nedense yayıncılıkla
ilgili standartları göz ardı ediyor. Avrupa'da yayın
olarak kullanılan "fixed price", kitabın belli bir
fiyat altında satılamaması prensibinin sözü bile
edilmiyor. Meclis'ten yeni geçen Türk Ticaret Yasası'nda da düzenleyici
bir hüküm yok ve gazetelerin ücretsiz kitap dağıtmasını
sağlayan promosyon maddesi aynen korundu.
Yeni
sorunlar
Ekonomik
krizin daha lafı edilmeye başlandığında
vatandaşın satın almaktan ilk vazgeçtiği ürünler
kitap, cd gibi kültürel yayınlar. Krizin gelmekte olduğunu
kitapçılardaki durgunluktan anlamak mümkün. Yayıncılar
geçen Mart'tan beri düşen satışlardan söz ediyorlar.
Kriz söylentileri arttıkça, kitap satışlarınındaki
düşüş de fazlalaşıyor.
Türkiye'de
kitap kağıdı üretilmiyor. SEKA tasfiye edildi, SEKA
fabrikalarını satın alan özel sektör bu fabrikaları
işletmedi, kapattı. Yayıncı, ithal kağıda
bağımlı hale getirildi. Kağıt fiyatları
euro'ya bağlı olarak sürekli artıyor. Kağıdın
yanında yayıncılıkta kullanılan tüm ara
malzeme de yurtdışından ithal. Euro'nun son aylarda hızla
değer kazanması ve sürekli düşen baskı sayıları
sonucunda maliyetlerin %30 oranında arttığı söyleniyor.
Yayıncı ürettiği kitabın tümünü satsa maliyeti
karşılayamayacak ama kitap fiyatlarını da artırması
mümkün değil. Çünkü, mevcut kitap fiyatları bile pahalı
bulunup okur korsan yayına yönelirken bir de zam yapmak akıl
dışı. Yayıncılar açıkça sermayeden
yiyorlar ve bir süre sonra kitap basamaz hale gelecekler.
Ekonomik
kriz bir yandan satışların düşmesine neden
olurken diğer yandan ödemeler sistemini de allak bullak ediyor.
Satın aldığı kitapları öngördüğü sürede
satamayan kitapçılar ödemelerin vadelerini uzatmaya çalışıyor.
5-6 aylık çeklerle yapılan ödemeler sekiz aya uzatılmaya
çalışılıyor. Çek yerine senet vermek, kitapları
konsinye alıp, satılanın parasını ödemek
gibi teklifler yapılıyor. Altı aylık vade ile satış
yapıp peşin parayla kağıt almak, 2-4 ay vade ile
matbaaya ödeme yapmak durumundaki yayıncının bu
girdaptan kurtulması mümkün görünmüyor.
Hızla
düşen kitap tirajlarının yarattığı açığı
kapatmak amacıyla çözüm olarak bulunan daha çok çeşit
kitap üretme politikası da kötü sonuçlarını vermeye
başladı. 1997'de 10.780 olan yeni kitap yayını
2007'de otuz bine ulaştı. Hiçbir kitapçının bu
kadar çok çeşit kitabı sergilemesi mümkün değil. Üretilen
birçok kitap kitapevlerine ulaşamıyor, sergilenmiyor. Yayın
çokluğu nedeniyle kitapevlerine ulaşabilen kitapların
da sergilenme süreleri azaldı. Bazı kitaplar iki-üç gün
sergileniyor, bazıları bir gün bile raflarda kalmadan geri
iade ediliyor. Kitapevleri, büyük kampanyalarla sunulan çok satışlı
kitaplara bel bağladı. Oysa, 10-15 bin sınırını
aşıp çok satanlar listesinde yer alabilen kitap çeşiti
yılda 40-50'yi geçmiyor. Önümüzdeki yıllarda üretilen
kitap çeşidi kaçınılmaz olarak düşecek. Daha
şimdiden yayınevleri, şiir, hikaye gibi çok şatışı
olmadığını düşündükleri türlerden kaçmaya
başladılar. Edebiyatın yerini gazete haberlerinden,
mahkeme tutanaklarından, savcı iddianamelerinden birkaç günde
derlenen popüler siyaset kitapları aldı. Ama onların
ömrünün de çok uzun olmayacağı, okurun bir süre sonra
bu aldatmacaya kanmayacağı belli.
Yayıncıların
doğrudan bağlı oldukları iki bakanlık var;
Milli Eğitim ve Kültür ve Turizm bakanlıkları. Sayın
bakanlar Hüseyin Çelik'in ya da Ertuğrul Günay'ın yayıncılık
sektörünü krizden nasıl çıkartacaklarını araştırdığını,
tedbirler aldığını duydunuz mu? Hayır. Yayıncılık
sektörünün sıkıntıları hakkında tek bir cümleleri
bile yok! Bu nedenlerle
yayıncılık krizde değil, komada!