Metin Celâl
Yahudi Efendi
Adam Zakir, Vahideddinin herkesçe bilinen oğlu Ertuğruldan önce doğmuş oğludur. Yahudi asıllı bir anneden doğmuş olduğu için veliaht olma şansı da yoktur, hatta kayıtlara bile geçmemiştir. Saraydan uzakta, bir köşkte büyütülür. Dört yaşında konuşur, ilk anlaşılabilir sözcükleri tam bir cümledir, Tanrı nerede? Sanıyorum romanın anahtar cümlesi budur. Tanrıyı arayış, romanın kahramanın en önemli sorunu olacaktır. Tanrıyı arayış aynı zamanda tek tanrılı dinlerin anlaşılmaya çalışılması, sorgulanması da demektir. Adam, tam da bu sorgulamalara uygun bir evde doğmuştur. Annem bir Sefarad Yahudisiydi ve Ladino dilini konuşurdu; babam bir Türktü ve Sünni Müslümandı; mürebbiyem bir Fransız Katoliğiydi; tarih öğretmenim Şiiydi ve Arapça konuşurdu; hahamım İbranice konuşurdu; müzik öğretmenim Ermeniydi; İslamın farklı bir yorumuna inanan bir de haremağam vardı. Hepsi bir çeşit Türkçe konuşurlardı diye anlatır durumunu.
Roman 1905de bu çok renkli, bir anlamda Osmanlı İmparatorluğunun mevcut yapısını temsil eden evde başlar. Adam, annesinin kendisini gizlice bir Yahudi olarak yetiştirmesine rağmen öğretmenlerinin dini olan Hıristiyanlığa inanır. Ama orada kalmaz din/tanrı arayışları roman boyunca gelişir. Hıristiyanlıktan sonra, Ateist, Yahudi ve Müslüman olur. Roman boyunca gelişecek bir başka duygu da öldürülme korkusu ve ona bağlı olarak ölme isteğidir. Önce intiharı dener, beceremeyeceğini anlayınca, bir an önce kendi eceliyle ölmeyi diler.
Romanın orijinal adının Tanrıya ve Deliliğe Dair olduğunu öğrenince ana temanın böyle gelişmesi de daha anlaşılır oluyor. Romanın adı içeriğini belirliyor. Toksöz B. Karasu, ünlü bir psikiyatristmiş. Amerikada yaşıyor. Anlaşılan İngilizceye Türkçeden daha çok hakim ki eserlerini İngilizce yazıyor. Bilimsel eserlerini olduğu gibi bu kitabı da Türkçeye Handan Balkara çevirmiş. Yazar, romanın Türkçe çevirisine Yahudi Efendi (Everest yay.) adını uygun görmüş. Son zamanlarda peşpeşe çıkan Efendi kitaplarının yarattığı çağrışımları düşünmezseniz doğru bir seçim. Romanın kahramanına Yahudi Efendi diye hitap ediliyor. Ama doğrusu, ben de bir çok okurun kapılacağı bir izlenimle Efendi kitaplarının bir benzeri sandım, sabetayizm araştırmalarına (!) yeni ne katkıda bulunmuş diye okumaya başladım ve tamamen bambaşka bir konuyla karşılaştım.
1905de İstanbulda başlayan Adam Zakirin yaşamı 1947de Kudüste noktalanıyor. 20. yüzyılın ilk bölümünün hikayesi de diyebiliriz. Yahudi Efendi, kahramanının ağzından yazılmış bir biyografi yapısında. Kronolojik olarak gelişiyor.
Annesi Yahudi olduğu için tahta geçemeyeceğini öğrenen Adam Zakir, talihin garip bir cilvesi ile Cumhuriyet ilan edilip hanedanın yurtdışına yollanması sırasında kendisine tebliği edilen yurtdışına çıkış emri ve verilen pasaportla hem baba olarak Vahideddine resmen kavuşur hem de hanedandan olduğu yine resmen onaylanmış olur. Bir süre İstanbulda gizlenip, misafir öğrenci olarak tıp öğrenimi gördükten sonra bir gün yakalanıp sınır dışı edilir.
Adam Zakir, bindirildiği trende tesadüfen saray katiplerinin bulunduğu kompartımana konur. Katiplerin San Remoda sürgünde bulunan Vahideddinin yanına gittiklerini öğrenince onlara katılır. Oraya ulaştıklarında Padişahın o gün öldüğünü öğrenirler. Adam, ortada kalmıştır. Tesadüfler burada da devreye girer ve Adam yolda kalmış bir Mercedesi yardım amacıyla tamir edince Parise gitme şansına kavuşur. Gidilen adres Doktor Lugnerlerin evidir ve Adam, Lugnerlerin bir süre önce ölen oğullarına tıpatıp benzemekle kalmamakta, aynı adı da taşımaktadır. Tesadüfün bu kadarına pes! demez ve romanı okumayı sürdürürseniz iyi edersiniz.
Dr. Lugner, hem dine bağlı görünen bir Yahudi hem de özellikle yaptığı yasadışı kürtajlarla tanınmış bir doktordur. Adam, daha önce nasıl Hıristiyanlıktan ve ateizmden soğuduysa doktorun sahte tavırları ve dini kendi işine geldiği gibi yorumlaması nedeniyle Yahudilikten de soğur. Doktorun yardımcılığını yapmaya başlayan Adam, onun yasadışı kürtaj operasyonlarına katılmakla kalmaz, kısır kadınların doğum yapmasını sağlayacak yeni buluşu olan mekanik dölleme işleminde de meni sağlayıcısı olur. Kısır babaların menileri yerine Adamın menisi kullanılır. Başarı sağlanır. Bu operasyonlardan biri Sorbonneda okuyan Türk genci Cemil Karasunun Fransız-Yahudi karısı Sabinaya yapılır. Nevim doğar. Karasular daha sonra Türkiyeye kaçarken Adamın biyolojik babası olduğu bir diğer çocuğu, Lugnerlerin torunu Amitiyi de yanlarına alacaktır.
Cemil Karasu adı dikkatli okura yabancı gelmeyecektir. Kitabın başında Babama namsız şair ve düşünür Cemil Karasuya ithafı vardır. Bu ithafla romanın 201. sayfasındaki olayları bir araya getirdiğimizde ister istemez akıl yürütüyor ve kitabın yazarı Toksöz B. Karasunun biyolojik babasının Adam Zakir olduğunu, dolayısıyla dedesinin de son padişah Vahideddin olacağı sonucuna ulaşıyoruz. Yazar, ilk sayfaya bu kitaptaki yer alan olaylar tamamen hayal ürünüdür cümlesini koymuşsa da Acaba bir roman değil de gerçek bir biyografi mi okuyorum? sorusu kafamıza takılıyor. Çünkü kitapta baştan itibaren bir çok gerçek isim geçiyor. Bizim tanıyıp bilmediğimiz isimler de neden gerçek olmasın? Belki de hoş bir fantezidir. Bir merak eden çıkar, araştırır umarım.
Takıldığım bir şey de şu; Adam Zakir, İstanbul günlerinde Cağaloğlu semtinde, Sultanahmet Camiine nazır Hotel Claude Farrerede kalıyor. Benim bildiğim kadarıyla Claude Farrere, Türk dostu olarak bilinen bir Fransız yazarı. İstanbulda bulunmuş. 1876 1957 yılları arasında yaşamış. Daha sonra da ismi Cağaloğlunda bir sokağa verilmiş. Romanın geçtiği tarihte orada bir Hotel Claude Farrere olması pek olası değil. Acaba, yazarda bir bilgi eksikliği mi var, yoksa hoş bir espri mi yapmış, anlayamadım.
Adam Zakirin Paristeki günleri İkinci Dünya Savaşının başlaması ve Parisin işgali ile noktalanır. Adam, kendini Nazilerin Drancy aktarma kampında bulur. Doktor olması sayesinde revirde görevlendirilir ve hayatta kalır.
1941de bir tesadüfle kaçar ve İstanbula ulaşır. Yıldız Sarayında gizli olduğunu sandığı hazineyi ararken yakalanır ve poliste padişah Vahideddinin oğlu olduğunu söyleyince akıl hastanesine sevk edilir. Orada mutlu bir tesadüfle çocukken kendisini tedavi eden Doktor Mahzar Osmanla karşılaşır. Doktorun İngiliz Büyükelçiliğinden onun için aldığı vize ile ünlü Struma gemisine biner ve Filistinde yeni kurulan İsrail devletine doğru yola çıkar. Gemi onun bindiği seferinde batmadan Yafaya ulaşır. Talihi yardım eder Kudüste iyi bir Müslüman olan Hoca Nasırın yanına yerleşir. Daha önceki din maceralarına benzer bir macerayı da Hoca ile yaşar. Aradığı dini bulduğunu düşünürken Hocanın müslümanlığının sadece görüntüde olduğunu, dini işine geldiği gibi yorumladığını görür. Üç dini inanıcın ortasında inançsız kalmıştır. Tanrıyı tanımlanmış haliyle bulamıyorsam onu yeniden tanımlamalıyım der. Aslında, kendine bir anlam verebilme amacıyla arıyordur Tanrıyı. Bu arayışta sonuç olarak öğrendiği aslında hayatın bir anlamı olmadığıdır. Gerçek nefsinizi bulduğunuzda anlam kendi içinizde evrilecektir.
Yahudi Efendi akıcı bir dille yazılmış. İngilizcesini bilemem ama Türkçede Toksöz B. Karasunun dili oldukça iyi. Dil tercihi biraz daha çağdaş olabilirdi. Eski yıllarda örneğin ellilerde altmışlarda yazılmış da sanki yeni basılmış gibi bir havası var.
Yahudi Efendi bir macera romanı havasında ve okuru kendine bağlıyor. Bir yandan 1905 47 yılları arasındaki önemli olaylara bir yerinden şahit olurken diğer yandan hayatın anlamı üzerinde düşünüyorsunuz. İlk bölümlerdeki olay ve kuram dengesi özellikle romanın sonuna doğru kuramdan yana ağır basıyor. Bu kadar felsefe fazla değil mi, diye bir duygu oluşturuyor ama rahatsız etmiyor. Bazen de yazarın mesleğinin ağır bastığını görüyorsunuz, kahramanlar Saranın bu kronik psikolojik isyanının maksadı neydi?, Çatısı altında yaşayabileceğim emniyetli bir psişik yuva arıyorum kendime, Yeter artık, bu sahte enigmatik derinlik saçmalığına bir son ver, gibi cümleler kuruyorlar. Neyse bu tip örnekler çok değil.
Çok fazla tesadüf var. Tesadüfler olmasa sanki roman akmayacak. Bir süre sonra bu durum insanı rahatsız ediyor ve yapaylık duygusu uyandırıyor. Bir örnek vermek gerekirse, babası Vahideddinin yanına saray katipleriyle tesadüfen trende karşılaştığı için değil de kendi aldığı bir kararla gidebilirdi. Roman metninin üzerinde biraz çalışılsa bir çok tesadüfün yerine daha inandırıcı geçişler bulunabilirdi.
Bu kadar kusur kadı kızında da bulunur diyebiliriz. Ne de olsa okuduğumuz bir ilk roman.