Metin Celâl
TÜRK EDEBİYATININ MİSYONERİ
ORHAN PAMUK
İsviçrenin küçük ve turistik Freibourg kantonunda, bir otelin resepsiyonundayız. Resepsiyon memuru karttaki kimlik belgelerimizi inceledikten sonra, biraz da gözleri parlayarak soruyor; Türkiyeden mi geliyorsunuz? Orhan Pamukun memleketinden... Kuşkusuz resepsiyon memuru kültürlü, en azından kitap okumaya meraklı biriydi. Yoksa bize belki İsviçre futbol kulüplerinde oynayan Türk asıllı futbolcuları ya da hemen her yerde olduğu gibi Tarkanı soracaktı.
Tarkan ve Orhan Pamuk, biri pop müziğin, diğeri Türk edebiyatının misyonerleri olarak dünyanın hemen her yerinde karşımıza çıkıyor. Dünyanın en ücra köşelerindeki yerel radyolarda Tarkanın şarkıları çalıyor, Orhan Pamukun kitapları kitabevlerinin raflarını süslüyor. Ama meraklıları için Tarkanın ve Orhan Pamukun isimlerinin yanına konabilecek çok isim yok ne yazık ki!..
Türk edebiyatı dünyada çok tanınan bir edebiyat değil. Herhangi bir kitabevine gittiğinizde Türk yazarlarından bulabileceğiniz kitap sayısı da, Orhan Pamukun adının yanına ekleyebileceğiniz isimler de çok az. Nâzım Hikmet, Yaşar Kemal gibi Türk edebiyatının en önemli isimlerinin dışında hemen hiç kitap bulamıyorsunuz. Asya ile Avrupanın birleştiği noktada yazılan edebiyat sırlar perdesi ile örtülmüş sanki. Dünyanın en büyük kitapçılarında bile bu sayı artmıyor.
Türk edebiyatı neredeyse bin yılı bulan geleneği ile aslında dünyanın en köklü edebiyatlarından biri. Başta şiir olmak üzere hemen tüm edebiyat dallarında bir çok ülkeden daha çok ürün verilmiş. Bu edebiyat eserleri de nitelik açısından dünya edebiyatındaki benzerlerinden hiç de geride değil. Öyleyse Türk edebiyatının böylesine kıyıda kalmasının nedeni ne? diye soracaksınız. Türk edebiyatı da bir çok ülke edebiyatı ile benzer bir sorunla karşı karşıya; dil engeli. Türkçe dünyanın en çok konuşulan dillerinden biri olmasına rağmen Avrupa ülkeleri gibi okumanın yoğun olduğu ülkelerde bile yabancı dil olarak okullarda okutulmuyor, öğrenilmiyor. Türkçe bilen yabancıların sayıca azlığı doğal olarak Türkçeden yabancı dillere çeviri yapacak çevirmenlerin de sayısının az olmasına neden oluyor. Türkiyede özellikle İngilizce, Almanca, Fransızca gibi diller lise ve üniversite düzeyinde eğitim görmüş hemen herkesçe bilinse de bu dil bilgisi çeviri hizmetine dönüşmüyor. Çevirmenlik yapanlar da Türkçeden yabancı dillere değil de o dillerden Türkçeye çeviriler yapmayı tercih ediyor. Bir çok ülke yayıncılığı gibi Türk yayıncılığı da Amerikan ve Avrupa edebiyatına yüzü dönük, oradaki gelişmeleri yakından takip eden bir sektör olduğu için çevirmenler daha çok yabancı dillerden çeviriler yaparak hayatlarını kazanıyorlar. Hem Türk edebiyatından çeviri yapsalar büyük bir olasılıkla bu eserleri basacak yayınevi bulamayacaklar. Bunun da nedeni söylediğimiz gibi Türk edebiyatının çok az tanınması.
Bir çok ülke, yabancı ülkelerde açtıkları kültür merkezleri, kendi dillerinden kitapların çevrilmesini özendiren çeviri destek programları gibi çalışmalarla kültürlerinin tanıtılmasına çalışıyor. Türkiye devleti, Kültür Bakanlığı bugüne dek Türk edebiyatını yurt dışında tanıtacak, yabancı dillere çevrilemesini özendirecek politikalar izlememiş. Türk yazarları eserlerini dünyaya tanıtmak çabasına giriştiklerinde tek başlarına.
İşte bu noktada Orhan Pamukun çabası daha da çok önem kazanıyor. Orhan Pamuk, yıllardır, kendi bireysel çabalarıyla eserlerini yabancı dillere çevirtmek ve yayınlatmak için ciddi bir uğraş verdi. Belki de bir yazarın hiç de üstüne vazife olmayan işlerle uğraşmak zorunda kaldı. İyi çevirmenler bulmak, çeviri aşamasında çevirmenlerle birlikte çalışmak, yayıncı aramak, kitabını yayınlattıktan sonra da onun tanıtımıyla uğraşmak.... Kuşkusuz bu süreç yorucu ve yıldırıcıdır. Amerikanın, İngilterenin önemli yayıncılarıyla görüşmek, kitabını tanıtmak, çevirisini okutmak büyük bir çaba gerektirir. Tüm bu süreçlerden başarıyla geçseniz ve kitabınız yabancı bir dilde yayınlansa bile, tüm kitapçı raflarında kitabınızın yer alması, ortalama bir okuyucunun belleğine isminizi kazımanız için başka niteliklere sahip olmanız gerekir.
Bir yabancı dile çevrilmek, o dilde kitabınız yayınlanması o ülkenin okurlarına ulaşmak için ilk aşamadır, o aşamayı geçtikten sonra okur eserinizle başbaşadır. Okurla kuracağı birebir ilişki, eserinizin edebi gücü, evrensel nitelikleri gibi estetik ölçütler devreye girer. O ülkede varolan edebi eserlerden çok daha yetkin ve kaliteli bir eser sunabilmeniz gerekir. Çünkü edebiyat okuru genellikle tutucudur, tanıdığı, bildiği, kendi dilinden eserleri tercih eder. Yeni bir yazarı kabullenmesi çok zordur. Hele bu yazar, dilini, edebiyatını, kültürünü bilmediği bir ülkenin, tanımadığı bir yazarıysa çok daha uzak durur.
Orhan Pamukun sırrı da işte buradadır. Edebi olarak güçlü, evrensel nitelikte, estetik olarak kaliteli eserler vermenin yanında okurlara bambaşka dünyalar kurar. Alışkanlık yaratır. Okurlar, Yeni Hayatın kahramanı gibi Bir gün bir kitap okudum ve bütün hayatım değişti. derler onun eserlerini okuyunca.
Kitaplarının tanıtım yazılarını okumak bile bize Pamukun işlediği konular ve özgünlüğü konusunda fikir vermeye yetecektir. İlk romanı Cevdet Bey ve Oğulları, Abdülhamitin son yıllarında küçük dükkan sahibi, ilk Müslüman tüccarlardan Cevdet Beyin ve oğullarının, yüzyıl başından günümüze uzanan üç kuşaklık hikayesi, bir anlamda, Türkiye Cumhuriyetinin özel hayatının da hikayesidir. İkinci romanı Sessiz Evde biri tarihçi, biri devrimci, biri de zengin olmayı aklına koymuş üç torun babaannelerini ziyaret eder, dedelerinin yetmiş yıl önce sürgün edildiğinde yaptırdığı evde bir hafta kalırlar. Babaannenin anıları yavaş yavaş aralanırken dedenin Doğuyla Batı arasındaki uçurumu kapatacağını sandığı ansiklopediyi yazışı hatırlanır. Kuşaklar arasında köprüler kurulur. Üçüncü romanı Beyaz Kalede 17. yüzyılda Türk korsanlarınca tutsak edilen, astronomiden, fizikten ve resimden anladığına inanan bir Venedikli köle ve aynı ilgileri paylaşan, Batı bilimini öğrenmek isteyen bir Türk efendi anlatılır. Aralarında garip bir benzerlik bulunan bu iki insanın, hikayeleri ve serüvenleri, onları, veba salgınının kol gezdiği İstanbul sokaklarına, Çocuk Sultanın düşsel dünyasına, inanılmaz bir silahın yapımına, ben neden benim? sorusuna götürecektir. Kara Kitap, roman kahramanı Galipin, çocukluk aşkı, arkadaşı, amcasının kızı, sevgilisi ve kayıp karısı Rüyayı karlı bir kış günü İstanbulda aramasıyla başlar. Okuyucu, bir esrarlı alemin işaretleriyle dolu İstanbulda Galipin araştırmalarını ve karşılaştığı kişileri izlerken, bir yandan da bu araştırmaları değişik işaretler ve tuhaf hikayelerle tamamlayan köşe yazarı Celalin satırlarıyla karşılaşır. Bu araştırma Galipi hem Rüyaya hem de hayatımızın içine gömüldüğü kayıp esrara doğru çekecektir. Yeni Hayat, kitaplar ve onların hayatımızı değiştiren sihirli etkileriyle ilgili bir romandır. Okuduğu kitaptan fışkıran ışığa bütün hayatını veren, kitabın vaadettiği yeni hayatın peşinden koşan kahraman bir yandan Hayatın, Eşsiz Anların, Ölümün, Yazının, Kazanın sırlarına, bir yandan da çocukluğa, resimli romanlara, bir meleğin görünüp kayboluşuna, Danteye, Rilkeye açılan kapılardan geçip başka bir hayata girer. Orhan Pamukun son romanı Karda on iki yıldır Almanyada sürgün olan şair Ka Türkiyeye dönüşünden dört gün sonra, bir röportaj için Kars şehrinde bulur kendini. Ağır ağır ve hiç durmadan yağan karın altında sokak sokak, dükkân dükkân bu hüzünlü ve güzel şehri ve insanlarını tanımaya çalışır. Karsta ağzına kadar işsizlerle dolu çayhaneler, dışarıdan gelmiş ve kardan mahsur kalmış gezgin bir tiyatro kumpanyası, intihar eden ve türban direnişi yapan kızlar, çeşitli siyasal gruplar, dedikodular, söylentiler, Karpalas Oteli ve sahibi Turgut Bey ile kızları İpek ve Kadife ve Ka için bir aşk ve mutluluk vaadi vardır.
Romanları yirmiden fazla dile çevrilen Orhan Pamukun kitapları daha ilk yayınlandığı andan itibaren dünyada ilgi ile karşılandı. Pamuk, Sessiz Evin Fransada çıkan çevirisiyle 1991 Prix de la découverte européennei (Avrupa Keşif Ödülü) kazandı. Beyaz Kale Pamukun ününü iyice artırdı. New York Times gazetesinin Doğuda bir yıldız yükseldi sözleriyle karşıladığı bu kitap, belli başlı bütün Batı dillerine çevrildi. Orhan Pamukun hemen tüm kitaplarını, belli başlı tüm dünya dillerinde okumak mümkün. 2004 yılında yayınlanacağı duyurulan, çocukluk ve gençlik yıllarından anılarla birlikte yaşadığı kenti de anlattığı kitabı İstanbul tüm dünyadaki okurları tarafından merakla bekleniyor.
Bir başka merak da Orhan Pamukun açtığı yoldan gelecek diğer Türk yazarları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, bu yıl başlattığı bir proje ile, Türk edebiyatının en önemli isimlerinin eserlerini başta İngilizce olmak üzere önemli dünya dillerine çevirtip, büyük yayınevlerinden yayınlanmasını, okuyucuya ulaşmasını sağlayacak bir proje üzerinde çalışıyor. Orhan Pamuk, oynadığı öncü rolle Dünyayı çok önemli ve köklü bir edebiyatla tanıştırılmasına aracı olmuş olacak....